Eurasian Lynx
معرفی گونه:
سیاه گوش Lynx lynx
به مراتب بزرگتر از گربه خانگی،رنگ موها خاکستری با خال های سیاه و توپر،نوک گوش ها با دسته ای از موهای سیاه و بلند،دم بسیار کوتاه،با نوک پهن و سیاه.
زیست شناسی(Biology):
در این قسمت به اطلاعاتی در خصوص مباحث زیست شناسی سیاه گوش پرداخته خواهد شد:
رده بندی (Taxonomy):
رده بندی Eurasian Lynx بر اساس جدول شماره 1 می باشد.
جدول شماره (1) رده بندی Eurasian Lynx (Nowak, 1999 and Versteege, 2003)
اما بحث های بسیاری در میان تاکسونومیست ها در خصوص اختلاف بین زیر گونه های موجود سیاه گوش وجود دارد.اما نامبرده(Versteege, 2003)آخرین رده بندی را به شرح جدول بالا ذکر نموده که ما نیز به آن استناد می کنیم.
ریخت شناسی (Morphology):
اندازه یا سایزها(Measurements):
اندازه(سایزها) بطور میانگین به شرح جدول شماره 2 می باشد که نشان دهنده افراد نر و ماده بالغ(Adult Male&Adult Female) وحتی نوزادان(Newborn) می باشد،لازم به ذکر است گوش های سیاه گوش نیز به طور متوسط به طول 4سانتی متر می رسند.
جدول شماره (2) اندازه های Eurasian Lynx (Anonymous, 1999a, Anonymous, 2000)
رنگ(Coloration):
محدوده رنگ در پوشش خز گونه سیاه گوش از مایل به قهوه ای تا زرد و حتی گاهی روشن تر مایل به سرخی میزند.( Anonymous, 2000)،در حین زمستان نیز این پوشش افزون و به رنگ خاکستری در می آید،(Tomkins, 1962).
سیاه گوش دارای سه نوع اصلی پوشش می باشد،دارای خال های توپر و برجسته یا دارای راه راه و خط دار و بلعکس(Anonymous, 2003). در فصل تابستان و هنگامی که پوشش به رنگ روشنی می گراید خالها نیز در این نوع پوشش محو شده اما بلعکس در فصل زمستان رنگ پوشش و خالها بصورت پررنگ پدیدار می شود،( Anonymous, 2000).
فیزیولوژی(Physiology):
اطلاعاتی در خصوص دستگاه تنفسی(respiratory) ،قلب(heart)،دمای بدن(body temperature) که از یک سیاه گوش بالغ بدست آمده بشرح جدول 3 می باشد.
جدول شماره(3)فیزیولوژی 1 عدد سیاه گوش بالغ(Fowler, 1986)
بچه سیاه گوش در هفته ابتدایی تولد خود دارای دمای بدن پائینی است،آنها توانایی تنظیم دمای بدن خود را ندارند.تعداد معدودی از آنها دمای بدن خود را بین 36 تا 38 درجه تغییر می دهند.( Fowler, 1986).
طول عمر(Longevity):
بصورت طبیعی و در حیات وحش سیاه گوش دشمن خاصی ندارد.اما گاهی مورد حمله و کشته شدن توسط گرگ ها قرار می گیرد.گزارش هایی مبنی بر حمله گرگ و ببر به این گونه جانوری موجود می باشد.هرچند که سیاه گوش حتی می تواند به یک شکارگر بزرگ هم ضربه مهلکانه ای بزند.همچنین آنها در برابر انواعی از پارازیت ها،بیماری ها و حتی گاز گرفتگی در اثر حیوان بیمار مقاومت کمی به علت حساسیت بالا نشان می دهند.نرخ مرگ و میر بالائی در سنین جوانی دارند.نیمی از آنها نمی توانند به سن بلوغ برسند.بطور متداول در اکثر کشورهای دنیا عوامل اصلی کاهش آنها شکار و همچنین تصادف توسط وسایط نقلیه می باشد،( Breitenmoser, 2000).سیاه گوش در طبیعت بین 10 تا 12 سال(Hernandez, 2002) و در اسارت تا مرز 24 سال عمر کند،( (Anonymous, 2003.
زیستگاه(Habitat):
مناطق جنگلی و استپی ،بوته زارهای کوهستانی مرتفع.در مناطقی با تغییرات دمایی حداقل و حداکثر نسبتاً بالازندگی می کنند.این امر به دلیل تطابق بسیار بالای این گونه در سرماهای شدید با پوشش متراکم زمستانی و همچنین کاهش این پوشش در فصل گرما وتابستانی می باشد.( Anonymous, 2003).
رژیم غذایی (Diet and feeding):
رژیم غذائی سیاه گوش اکثراً و بطور متداول از خانواده گوزن سانان بعنوان مثال شوکا و همچنین خرگوش و انواع موش ها و به علت توانائی پرش در ارتفاع،شکار انواع پرندگان را جزء رژیم غذائی خود دارد.
تولید مثل(Reproduction):
در این قسمت به شرح چرخه تولید مثل پرداخته خواهد شد
بلوغ جنسی(Sexual maturity):
رسیدن به بلوغ جنسی ماده ها در 21 و 27 ماهگی شکل می پذیرد،و اما نرها در ماه های 30 و 36 به بلوغ می رسند،(Anonymous, 2003).ماده ها تا 14 سالگی و نرها تا 16-17 سالگی قدرت تولید مثل را دارا می باشند،(1999Nowak, ).
فصل جفت یابی
جفت گیری در اواسط زمستان انجام می گیرد.
دوران بارداری(Gestation):
دوره بارداری بین67 تا 74 روز می باشد،(Breitenmoser, 2000).قبل از تولد مادر خود را به یک مکان امن مثل غار یا یک مکان انبوه از پوشش گیاهی که دور از دسترس مهاجمین است می برد،(Hernandez, 2002).
تولد(Birth):
سیاه گوش ماده بین 1 تا 4 بچه می زاید،بچه ها با چشمان بسته بدنیا می آیند.و حتی فاقد شنوائی و وزن آنها بین 250 تا 260 گرم می باشد،(Anonymous, 2000).بعد از 10 تا 12 روز چشم ها باز می شود،بعد از 24 تا 30 روز به راحتی می توانند راه بروند.( Anonymous, 2003).
رفتارشناسی(Behavior):
رفتار اجتماعی(Social behavior):
سیاه گوش حیوانی تک زی می باشد،فقط در زمان جفت یابی و همچنین وابستگی بچه ها به مادر آنها را می توان به صورت گروهی دید.قلمرو نرها23 ± 264 کیلومتر مربع و برای ماده ها168 ± 64 کیلومتر مربع می باشد،(Anonymous 2003).
رفتار شناسی در زمان جفت یابی(Sexual behavior):
در زمان جفت یابی جنس نر فعالیت بیشتری از خود نشان داده و در خارج و داخل قلمرو خود به پیمایش می پردازد.جنس ماده نیز با اسپری کردن ادرار خود به درختان موقعیت مکانی خود را مشخص می نماید.در این زمان جنس نر آمادگی جنس ماده را برای جفتگیری می فهمد،بهمین دلیل نرها به سمت ماده آماده می روند.که در خاتمه نر غالب موفق به جفتگیری خواهد شد.یک نر توانائی بارور کردن 3 تا 5 ماده را دارا می باشد.نرها با بو کشیدن ناحیه Anal glands پی به آمادگی ماده می برند.( Hernandez 2002).در زمان جفتگیری ماده 24 تا 48 مرتبه جفتگیری می نماید،(Mellen, 2003).
وضعیت سیاه گوش(Eurasian Lynx)در ایران:
سیاه گوش طبق داده های آرشیوی و اسناد موجود در دوازده نقطه از مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت از محیط زیست ایران که شامل یک پارک ملی (پارک ملی لار)، دو پناهگاه حیات وحش( پناهگاه حیات وحش کیامکی و انگوران) و نه منطقه حفاظت شده(منطقه حفاظت شده ارسباران،البرز مرکزی،دنا،مراکان،جهان نما،انگوران،لیسار،واز و هراز) می باشد به سر می برد.اما لازم به ذکر است با توجه به اشاره به قلمرو گسترده این گونه جانوری هیچگاه نمی توان گستره زیست را تنها به این نقاط محدود کرد.همچنان که نگارنده طی چندین بار گزارشات مختلف از تصادفات و همچنین آمار مشاهدات این گونه را در مناطق مختلف تحت مدیریت ادارات کل استانهای خارج از محدوده های ذکر شده می توان اشاره نمود.
اما در کل با توجه به موقعیت مکانی مناطق تحت مدیریت ذکر شده کلونی اصلی سیاه گوش در ایران در قسمت های شمال و شمال غرب کشور تخمین زده می شود.
مخاطرات اصلی(Main Threats):
طی 3 سال مطالعات و پی گیری از طریق ادارات کل مختلف استانها مخاطرات اصلی سیاه گوش در ایران به شرح ذیل می باشد:
· حمله و کشته شدن توسط سگ های گله(خصوصاً در مناطقی همچون ارسباران و کیامکی)
· حمله پلنگ و گرگ
· تصادف توسط وسایط نقلیه
· فقدان طعمه
· عدم فرهنگسازی و آشنائی جوامع محلی با این گونه جانوری و متاسفانه کشته شدن توسط افراد محلی
با ذکر موارد فوق و همچنین بیان حساسیت سیاه گوش و بیان آنکه نیمی از متولدین تنها می توانند در شرایط طبیعی به سن بلوغ برسند،تمامی این موارد دست به دست هم داده اند و شرایط را برای زیست سیاه گوش در ایران با مخاطرات بسیاری روبرو ساخته اند.به همین دلیل با روند کاهش سالیانه آن روبرو هستیم و لزوم انجام مدیریتی یکپارچه قبل از محکوم شدن آن به انقراض از واجبات امر می باشد.
با توجه به انجام شرایط مشابهی در کشورهای مختلف دنیا در خصوص تکثیر در اسارت و رهاسازی این گونه جانوری و در کنار این موضوع دست به فرهنگ سازی و تنویر افکار عمومی جهت آشنائی و حراست از آن تنها اقدام نگهدارنده و افزایش دهنده نسل سیاه گوش ایران خواهدبود.
وضعیت سیاه گوش (Lynx lynx) در مقررات بین المللی،(Eurasian Lynx Position in INTERNATIONAL Rules):
هر چند که با توجه به اطلاعات مختلف از تمامی نقاط دنیا سیاه گوش را در زمره گونه های در خطر انقراض قرار نداده است اما با تغییر کاربریها و همچنین تخریبات هر ساله مناطق زیست این گونه جانوری او را با تهدید های اصلی روبرو ساحته است.که سبب کاهش جمعیت آنها در سال های اخیر با شتاب بالا شده است،(Anonymous, 2003e, Anonymous 2003a, Anonymous, 2003).و در برخی نقاط جغرافیائی سبب نادر شدن و حتی انقراض آن شده است،(Anonymous, 1999).مطالعات نشان داده است که در مناطق تحت مدیریت دنیا و شکارهای غیر قانونی و در کل فقدان طعمه سبب مهاجرت و تحت فشار قرار گرفتن سیاه گوشها شده است،(Anonymous, 2000).همچنین تقابل میان سیاه گوش ها و گرگها در خصوص قلمرو و تقابل بین این دو گونه گوشتخوار نیز یکی دیگر از علل چشمگیر کاهش این گونه شده است این مسئله به واسطه توان کمتر سیاه گوش در مقابله با گرگ ها می باشد،(Mitchell-Jones, et al., 1999).لازم به ذکر است همیشه گرگ ها در دسته های خانوادگی به سر برده و همانطور که در بالا نیز ذکر شد سیاه گوش حیوانی تک زی می باشد.
حال پس از بیان موارد فوق به وضعیت سیاه گوش در مقررات بین المللی پرداخته خواهد شد:
Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats (Bern Convention): Listed under Appendix III (Anonymous, 1999).
EU Habitat Directives: The lynx is listed in Appendix II (Breitenmoser, 2000).
IUCN Red List: The species is listed in the category Nearly Threatened (NT) (Anonymous, 2003).
Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora
(CITES): Lynx lynx is listed under Appendix II (Anonymous, 2003).
European Union Regulation (EC): The Eurasian lynx is listed under Annex A of this regulation on the protection of species of wild fauna and flora by regulating trade (Wallström, 2000).
قسمتی از اساسنامه موسسه نبض سبز حیات: